... Don't Forget To Play!
Τι είναι η μουσική ;
Μια ερώτηση για μαθητές — και όχι μόνο
Γιώργος Κούτρας | geokoo.com
Αρκετά χρόνια πίσω, στα πρώτα μαθήματα που ξεκίνησα να κάνω ως δάσκαλος, ξεκινούσα το μάθημα πάντα μ’ αυτή την ερώτηση: Τι είναι η μουσική; Τόσο απλά — Cold Calling (…έμαθα ότι το έλεγαν παλαιότερα έτσι). Το γράφαμε στην πρώτη σελίδα του πενταγράμμου, ξεκινούσαμε τη συζήτηση, προχωρούσαμε στο μάθημα, στις νότες, στα τραγούδια, επανερχόμασταν πού και πού στην αρχική μας απορία… και στο τέλος της χρονιάς οι μαθητές έγραφαν μία έκθεση για το τι τελικά πίστευαν ότι ήταν η μουσική.
Οι εκθέσεις των μαθητών είχαν φοβερό ενδιαφέρον! Οι περισσότερες εστιασμένες γύρω από το συναίσθημα και την προσωπική τους εμπειρία — σε αυτό που οι ίδιοι ένιωθαν ότι είναι η μουσική — και όχι σε κάτι «γενικό».
Η αλήθεια είναι πως η προσπάθεια αυτή ήταν και δική μου ανάγκη: να πλοηγηθώ κάπως μέσα στο μάθημα, να πάρω κατεύθυνση από τον μαθητή και να προσγειώσω τη διδασκαλία σε αυτό που ο ίδιος πιστεύει ότι είναι… η μουσική.
Τα χρόνια πέρασαν. Μία απάντηση δεν βρήκα — παρά μόνο πολλές διαφορετικές απόψεις, με το δικό της μερίδιο αλήθειας η καθεμία. Φιλοσοφία, ανθρωπολογία, βιολογία, καλλιτέχνες — όλοι παλεύουν να ορίσουν τι είναι η μουσική.
Αν η μουσική είναι «κάτι υψηλό»…
Ο Πλάτωνας πίστευε ότι η μουσική αντανακλά την αρμονία της ψυχής. Δεν είναι απλή διασκέδαση — είναι ηθική υπόθεση. Και ο Hanslick, τον 19ο αιώνα, συμφωνούσε με τον δικό του τρόπο: η μουσική είναι αφηρημένη τέχνη, πρέπει να τη μαθαίνεις μέσα από τα τεχνικά της χαρακτηριστικά, όχι μέσα από συναισθήματα.
Η νόρμα στην τυπική μουσική εκπαίδευση είναι γνωστή: ο δάσκαλος ξέρει, ο μαθητής ακολουθεί. Η μουσική έχει κανόνες, η εκτέλεση έχει πρότυπα. Υπάρχει «σωστό» και «λάθος».
Τα θετικά αυτής της οπτικής είναι γνωστά και δεν είναι λίγα: μεγάλες ορχήστρες, σύνθετα αρμονικά συστήματα, το σύνολο της δυτικής μουσικής παράδοσης — όλα αυτά χτίστηκαν πάνω σε αυτή τη λογική. Αλλά αναρωτιέμαι πόσοι άνθρωποι έχουν μείνει έξω από τη μουσική επειδή ένιωσαν ότι «δεν είναι για αυτούς».
Αν η μουσική είναι κοινωνικό φαινόμενο…
Ο ανθρωπολόγος John Blacking έλεγε κάτι απλό αλλά επαναστατικό: η μουσική είναι ήχος που οργανώνεται με κοινωνικά αποδεκτές μορφές. Δεν υπάρχει «καλύτερη» ή «χειρότερη» μουσική — υπάρχει η μουσική κάθε κοινότητας, κάθε εποχής.
Ενώ ο Jacques Attali το πήγε ένα βήμα παραπέρα: η μουσική δεν απλώς αντανακλά την κοινωνία — μας βοηθά να την καταλάβουμε. Είναι εργαλείο γνώσης.
Αν αυτό ισχύει, (trap, hip-hop, bedroom music…) τότε γιατί δυσκολευόμαστε να τις αποδεχτούμε ως μουσικές;
Αν η μουσική είναι βιολογία…
Η βιολογία ανοίγει ένα καινούργιο παράθυρο στη θέαση του μουσικού φαινομένου, το οποίο εκ πρώτης μοιάζει «αποσταθεροποιητικό». Ο νευροεπιστήμονας Dale Purves και η γνωσιολόγος Isabelle Peretz υποστηρίζουν ότι ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τους ήχους — τι μας φαίνεται σύμφωνο ή διάφωνο, γιατί κάποιες κλίμακες μας συγκινούν — δεν είναι τυχαίος. Είναι αποτέλεσμα εκατομμυρίων χρόνων βιολογικής εξέλιξης.
Αν αυτό ισχύει, τότε η μουσική έχει μια κοινή βάση για όλους τους ανθρώπους, πολύ πιο βαθιά από την κουλτούρα ή την εποχή στην οποία ζούμε!
Αν η μουσική είναι πράξη…
Ο συνθέτης Igor Stravinsky έλεγε ότι η μουσική δεν υπάρχει χωρίς έναν άνθρωπο που την κάνει. Είναι κατασκευή, τέχνη με τα χέρια (hands on) και τη φαντασία. Και ο παιδαγωγός David Elliott πρότεινε μια ολιστική άποψη: η μουσική είναι ταυτόχρονα δημιουργία, κοινότητα και έργο — δεν μπορείς να χωρίσεις το ένα από τα άλλα.
Και γιατί όλα αυτά να είναι σημαντικά;
Κάθε φορά που ξεκινάει το μάθημα, η υπενθύμιση της άγνοιάς μου στο να ορίσω αυτό το οποίο καλούμαι να διδάξω τελικά μάλλον μπορεί να με βοηθήσει: τι ρεπερτόριο να επιλέξω, πώς αντιδρώ όταν ένας μαθητής φέρνει το δικό του είδος μουσικής, αφήνω χώρο για αυτοσχεδιασμό; Πόσο επικριτικός ή δεκτικός είμαι;
Αν θέλεις να εμβαθύνεις σε αυτά τα ερωτήματα — από τον Πλάτωνα και τον Hanslick μέχρι τη νευροεπιστήμη και τη φιλοσοφία του Elliott — μπορείς να διαβάσεις την πλήρη ακαδημαϊκή μου εργασία στο ResearchGate:
Υ.Γ. Ευχαριστώ τους μαθητές μου για τη γενναιόδωρη φαντασία τους και τις ευχάριστες συζητήσεις που μου έχουν χαρίσει στα μαθήματα.